تاریخ ساخت حمام ملی در ولاغوز و آداب رسوم حمام در ولاغوز
تاریخ ساخت اولین حمام عمومی ولاغوز به قبل از انقلاب و دوره قاجار بر میگردد . اولین حمام در داخل زمین مرحوم رمضان بالو بود که روبروی مسجد ولاغوز و مکان فعلی نانوایی پایگاه واقع بود . در این زمین پی (پایه ) ساختمان حمام کنده شد ولی به دلایلی در آن زمان متوقف شد و ساخت آن به نقطه دیگر انتقال یافت. در ادامه حمامی دیگر، روبروی منزل سید محمد بنی هاشم، که قدیم قبرستان ولاغوز بوده است (ساختمان خانه بهداشت فعلی) در دوره قاجار ساخته شد و بنام حمّام ملی نامگذاری گردید .
حمام ملی ، عام المنفعه بود وساخت آن توسط خود اهالی انجام شد و نقل است همزمان با شروع بکار حمام ملی ، حمام شخصی در همان محل با مدیریت کربه کریم بالو ساخته و اداره می شده است که مساخت آن کوچک بود و در گذر زمان فعالیت آن متوقف گردید . حمام ملی ولاغوز ، سنتی بود و با سوخت هیزم (خزانه ای ) کار میکرد و حوض (حوضچه) بزرگی در داخل آن قرار داشت و مردم در اطراف حوض استحمام می کردند . سازه حمام دو ستون داشت که بعدها برای محکم کردن حمام از آهن استفاده نمودند . حمام ملی ولاغوز تا اوایل نزدیک به انقلاب دایر بود و در گذر زمان این حمام نیز تخریب شد .
بعداز تخریب شدن حمام ملی، دوحمام دیگر در اواخر حکومت محمدرضا شاه و اوایل انقلاب بین سال های 1332 – 1357 با همکاری جهاد و اهالی محل در ولاغوز در2 قسمت غرب و شرق محله ولاغوز ساخته شد . در قسمت شرقی ولاغوز در نقطه دکان درب با اهدایی زمین دوستعلی مقدم ساخت حمام انجام شد . گویا در آن زمان دوستعلی مقدم چاهی در حیاط خود ایجاد کرده بود که نتوانست از آن استفاده کند و به این دلیل زمین را برای استفاده عموم واگذار کرده بود . در آن زمان توسط بزرگان و کدخدای محل همانند مرحوم پهلوان کل مشتی مصدق ، مرحوم ملک سمیع طیبی ، ملک محمد مازندرانی و ... برای حمام برنامه ریزی و مدیریت می شد.
کدخدا و بزرگان محل برای انتخاب حمام چی تصمیم می گرفتند و اهالی محل هزینه حمام خود را به صورت سالیانه مثلا بصورت دادن یک پود پنبه یا دو پود پنبه یا سه پود پنبه و یا گندم ، جو و یا شالی و ... کمتر یا بیشتر بستگی به وضع مالی و میزان زمان استفاده از حمام به حمام چی و یا کدخدای محل پرداخت می کردند . درآمد سالیانه حاصل از دریافت از اهالی محل ، برای هزینه تعمیرات ، نگهداری حمام و سهم و مزد حمام چی را می دادند . این حمام در حاضر فعال است و در زمانی که ولاغوز روستا بود ، اعضای شورای محل برای مدیریت کردن و اداره کردن ، تعمیر و نگهداری آن تصمیم گیری می کردند .
در حال حاضر بدلیل فقدان شورا ، و عدم حمایت مسئولین شهرستان کردکوی ، اهالی محله ولاغوز خودشان با هزینه و کمک های مردمی به مدیریت آن می پردازند . اکنون با انتخاب اهالی محل ، هیات امنایی برای حمام بنام شعبان کیانی ، حاج درویش فخفوری ، نصرت کیانی (برادر آقا بزرگ کیانی ) و ... تشکیل شد که اداره حمام براساس نظر هیات امنا و بالاترین قیمت افراد شرکت کننده ، حمام چی انتخاب و سایر امورات حفظ و نگهداری آن بر اساس تفاهم نامه انجام میگردد .
تصاویر حمام سمت شرقی ولاغوز - قسمت دکان درب
حمام دوم همزمان با شروع حمام عمومی قسمت شرقی ، در ازگرد محله قسمت غرب ولاغوز با اهدایی زمین توسط حاج سیدعلی حسینی ساختمان حمام توسط اهالی احداث گردید . طراحی ، شکل و معماری این حمام همانند حمام دکان درب (شرقی) بود و در هردوره توسط بزرگان ازگرد و معتمدین ازگرد و شورای روستای ولاغوز اداره می شد . برای حمام ، حمام چی انتخاب می کردند و با دریافت مزد ، درآمد ان را به معتمدین محل جهت تعمیر و بازسازی و مرمت تحویل می داد و یا حمام چی ، حمام را اجاره می نمود و قراردادی بابت هزینه نگهداری ، تعمیرات و سایر موارد ... با معتمدین می بست و مبنا کار بر این بود که قسمتی از درآمد حمام نیز جهت کمک مالی صرف مسجد ازگرد شود ولی حمام ازگرد از پس هزینه های خود بر نمی آید . در حال حاضر حمام عمومی ازگرد محله فعال است و خود اهالی ازگرد محله برای نحوه مدیریت آن ، اعضای هیت امناء به نام های حاج یحیی قلی مقدس ، سید موسی حسینی و... انتخاب نمودند که برای حفظ و نگهداری و انتخاب حمام چی تصمیم می گیرند . این حمام نیازمندحمایت مسئولین شهرستان است که می بایست مورد توجه قرار گیرد .
البته در گذشته در کردکوی چندین باب حمام وجود د اشته است که معروفترین آنها ، حمام حاج صدر مازندرانی (بالابلوک) ، حمام حاج داود عقیلی (پشت درمانگاه شفاء) ، حمام نوروزی (سمت خ جنگل) ، حاج نصرالله مسلمی ، حاج لطف الله عقیلی بوده است . اکنون در منطقه کردکوی حمام عمومی وجود ندارد و از بین رفته است . از تنها یادگار حمام عمومی در منطقه ، تنها 2 باب حمام عمومی در ولاغوز می باشد که مورد استقبال اهالی مهربان کردکوی و ساکنین خونگرم محله ولاغوز می باشد و می بایست مسئولین جهت حفظ و حمایت از این میراث فرهنگی همت و تلاش نمایند .
مصاحبه با ریش سفیدان ازگرد محله ولاغوز95/2/4
تصاویر حمام ازگرد محله ولاغوز
اداب و رسوم حمام ملی در ولاغوز
نقل است در حمام ملی قدیم ولاغوز ، بوقهایی را که از شاخ ساخته میشد به صدا در میآوردند و با این کار، باز شدن حمام را اعلام میکردند و به صدا درآمدن آن برای بار دوم به این منظور بود که از این پس، حمام زنانه است. مدیر اصلی گرمابه «اوسّای حمام» و در هنگام زنانه شدن «زن اوسّا» نام داشت.
در زمان قاجار، حمام ملی ولاغوز رونق بسیار داشت . نکته مثبتی که از نظر بزرگان محل در گرمابهها وجود داشت، تقویت روحیه جمعگرایی (جمعی) بود که افراد وقتی از سرزمین ، کشاورزی ، دامداری و بعداز یک روزکاری پرتلاش و خستگی با حضور در حمام و استحمام کردن با گفتگو به بیان مشکلات خود می پرداختند . درگذشته اهالی محله ولاغوز اقلاً هفته ای یک بار به منظور نظافت به حمام می رفتند. با این تفاوت که مردان قبل از طلوع آفتاب تا ساعت هشت صبح حمام می گرفتند و از آن ساعت تا ظهر و حتی چند ساعت بعد از ظهر حمام در اختیار زنان بود.
از آداب دیگر در حمام عمومی خزانه دار قدیم این بود که اگر تازه وارد کسی از آشنایان و بستگان نزدیک و بزرگتر از خود را در صحن حمام می دید، فوراً به خدمتش می رفت و به منظور اظهار ادب و احترام او را مشت و مال می داد یا اینکه لیف صابون را به زور و اصرار از دستش می گرفت و پشتش را صابون می زد
یکی از آن آداب این بود که هر کس وارد حمام می شد، برای اظهار ادب و تواضع نسبت به افراد بزرگتر که در صحن حمام نشسته، مشغول کیسه کشی و صابون زدن بودند، یک سطل یا طاس بزرگ آب گرم از خزینه حمام بر میداشت و بر سر آن بزرگتر می ریخت. البته این عمل به تعداد افراد بزرگ و قابل احترام که در صحن حمام نشسته بودند تکرار می شد. و تازه وارد وظیفه خود می دانست که بر سر یکایک آنان با رعایت تقدم و تأخر آب گرم بریزد. بسا اتفاق می افتاد که یک یا چند نفر از آن اشخاص مورد احترام در حال کیسه کشیدن و یا صابون زدن بودند و احتیاجی نبود که آب گرم به سر و بدن آنها ریخته شود، مع ذالک این عوامل مانع از ادای احترام نمی شد و کوچکترها به محض ورود به صحن حمام خود را موظف می دانستند که یک طاس آب گرم بر سر و بدن آنها بریزند و بدن وسیله عرض خلوص و ادب کنند
سنت دیگر این بود که هر کس وارد خزینه حمام می شد به افرادی که شست و شو می کردند سلام می کرد و ضمناً در همان پله اول خزینه دو دست را زیر آب کرده، کمی از آب خزینه بر می داشت و به یکایک افراد حاضر از آن آب حمام تعارف می کرد. برای تازه وارد مهم و مطرح نبود که افراد داخل خزینه از آشنایان هستند یا بیگانه، به همه از آب مفت و مجانی تعارف می کرد و مخصوصاً نسبت به افراد بیگانه بیشتر اظهار علاقه و محبت می کرد.
قدیمی ها که میرفتند حمام ، از این وسایل استفاده می کردن :
1 . کیسه :
که از پشم یا مو بافته میشد ، و میشه ، و گاهی هم برای تهیه اش از پارچه های زبر و ضخیم استفاده می شده ، و می شود ، شکل کیسه داشته ، و داره . بعد سفیداب روی اون می مالیدن و معمولا به آرامی ، و گاهی با خشانت برای سفید تر شدن ، روی پوست مالیده میشد تا لایه های پوست مرده با سفیداب برداشته شه ، در واقع یه جور پیلینگ فیزیکی عالی بوده .
2 . سفیداب یا روشور :
که از چربی حیوانات و ترکیبات معدنی درست میشد و معمولا با کیسه همراهی می کرد . امروزه هم به صورت بهداشتی و بسته بندی با اسم روشور ، و به شکل سنتی توی فروشگاه ها و یا عطاری ها پیدا میشه . این ماده هم تاثیر بسیار خوبی در لطیف کردن پوست داره و مشابه لایه برداری فیزیکی عمل میکنه .
3 . گِل سرشور :
گِل مخصوصی بوده که به شکل خشک عرضه می شده و بعد که با آب کافی مخلوط می شده به صورت خمیری لطیف در میومده که به خوبی چربی سر رو پاک و موها رو نرم می کرده .
4 . صابون سرشور :
معمولا به صورت مکمل کار گل سرشور بوده و قبل یا بعد از اون استفاده می شده .
5 . سنگ پا :
سنگی آتشفانی از جنس بازالت برای برداشتن لایه های مرده و شاخی شده ی کف پا استفاده میشد . غالبا برای نرم کردن کف پا از ترکیب پوست خشک شده و پودر شده ی لیموترش شیرازی و نمک زبر دانه درشت استفاده میشد و حداقل به مدت پانزده تا سی دقیقه کف پاها رو توی این ترکیب قرار میدادن . عین دنبه میشه .نکته ی جالب در مورد سنگ پا نقشی هست که به عنوان ماساژوری مناسب برای کف پا دارد.
6. نوره یا واجبی یا آهک زرنیخ
ماده ای برای از بین بردن موهای زاید بدن که هنوز هم در بعضی جاها رواج داره . بوی خاصی هم داره .
افراد شاغل در حمام
تونتاب: شخصی که وظیفه اش نگهداری از حمام , گرم نمودن آب و همچنین تمیز نمودن حمام بوده است را تونتاب می گفتند
دلاک: فردی که با کیسه کشی و شستشوی افراد در حمام امرار معاش می نموده است.
مشتمالچی: شخصی که در حمام به اشخاص مشت مال می داده و جهت صدا زدن او در سربینه فرد بلند میگفه خش.
حمامی: مالک حمام خصوصی که درحمام عمومی نقش مدیریت را در حمام به عهده داشته است.
پادو: این فرد وظیفهاش جفت کردن کفش اشخاص و گاهی اوقات جابجایی. افرادی که در سربینه حضور داشتند. تا مشتری وارد میشد، پادو کفش مشتری را زیر سکو میگذاشت و یک لنگ خشک روی سکو پهن میکرد. مشتری که لخت میشد، پادو یک لنگ دیگر به او می داد. مشتری آن لنگ دوم را به کمر میبست لباسهایش را توی آن لنگ اول میپیچید و از سکو پایین میآمد.
در داخل حمام پس از ورود به خزینه و شستشوی اولیه در فضای حمام مینشستند تا دلاک چرک بدن آنها را با کیسهای که داشت بگیرد.
رسم دلاکان بر این بود که چرک قسمتهای مختلف بدن را گرفته و در جلو چشم فرد فرو میریختند در حقیقت به او گوشزد میکردند که بدنت کثیف بوده و اینک تمیز شده است.
حمامی ها در شستشوی لنگ و حولهها پس از تعطیلی حمام و تمیزکردن حمام سعی فراوان داشتند و از افراد کثیف و ژنده پوش به حمام خود جلوگیری میکردهاند.
علاوه بر شستشوی مرسوم، حمامها محل حنا بستن دامادها در ظهر روز عروسی بوده که خود جشن مفصلی بوده، داماد به اتفاق دوستان و خویشان خود به حمام رفته همگی سر و دستان خود را حنا گذاشته و پس از بزن و به رقص مدت مدیدی را در حمام به نشاط میپرداختند.
حمامی و کارگران نیز از این مراسم بهره کافی میبردند، علاوه بر مزد حمام معمول مقداری نبات و شیرینی از داماد دریافت میکردند، همچنین در روز قبل از جشن عروسی که داماد به حمام رفت ، عروس به اتفاق خویشان و آشنایان همین مراسم را در حمامها اجرا میکردند و شاید نصف از روز حمام در قرق آنها بود.
ADMIN (( کپی برداری با رعایت ذکر منبع وبلاگ محله ولاغوز بلامانع است ))
